POWRÓT

ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM - SEMESTR II

Zintegrowane zarządzanie środowiskiem - definicje, modele, systemy ISO i innne


Spis treści rozdziału - tutaj kliknij

Rys historyczny
Strategia zrównoważonego rozwoju
Zintegrowane systemy zarządzania

 

Rys historyczny

   




 

Jeszcze niedawno ludzkość uważała, że naturalne zasoby przyrody, jak: woda, powietrze, lasy, piękno krajobrazu, powierzchnia ziemi, były uważane za dobra dostępne bez ograniczeń. Panowało wtedy przekonanie, że środowisko, w wyniku przebiegających naturalnych procesów samooczyszczania, potrafiło skutecznie niwelować skutki gospodarczej działalności człowieka.
Jednak okazało się, że przyroda nie nadąża niwelować negatywne skutki działalności człowieka. Pojawiły się zagrożenia, będące wynikiem oddziaływania na środowisko obiektów przemysłowych, jak i również dużych skupisk ludzkich poprzez produkcję odpadów i ścieków komunalnych.

Do zagrożeń, które pojawiły się w ostatnich kilkudziesięciu latach zaliczamy:

  • rozprzestrzenianie się substancji toksycznych (metale ciężkie) nie dających się biologicznie rozłożyć chemicznych lub radioaktywnych,
  • niszczenie lasów i zakwaszanie akwenów wodnych przez trucizny przemysłowe (kwaśne deszcze),
  • zanieczyszczenie górnych warstw atmosfery przez chlorofluorowęglowodory, które powodują uszkadzanie warstwy ozonu (dziura ozonowa) i na skutek tego wzrost przenikania szkodliwych promieni ultrafioletowych,
  • efekt cieplarniany,
  • smog.

Poważnym problemem dla mieszkańców naszej planety jest zagłada lasów tropikalnych i przyśpieszone wymieranie wielu gatunków. Powstałe zagrożenia są wynikiem;

  • wzrostu populacji i migracji ludności,
  • gromadzenia odpadów,
  • zanieczyszczenia powietrza,
  • degradacji gleby,
  • naruszenia równowagi w ekosystemach,
  • zanieczyszczeń chemicznych,
  • urbanizacji,
  • konsumpcji energii i powodzi,

     Jednymi z największych niebezpieczeństw dla ludzkości w XXI wieku są zagrożenia wynikające ze zmiany klimatu, niedoboru wody, zamierania lasów, zanieczyszczenia wody, złego zarządzania.
Na proces ten miało wpływ wiele czynników, z których najważniejszymi są;

  • Wzrost i koncentracja liczby ludności (obecnie żyje na Ziemi ponad 6 mld. ludzi), mające wpływ na globalną masę produktów i usług niezbędnych do zaspokojenia potrzeb,
  • Wzrost poziomu konsumpcji będący następstwem wzrostu zamożności oraz wymagań życiowych, determinujący różnorodność produktów i powstających odpadów.
  • Rozwój technologiczny mający wpływ na wielkość zużycia energii, masę produktów, ich różnorodność i termin ich ważności.

     Fakt istnienia zagrożeń jest niepodważalny. Wzrastająca świadomość ekologiczna społeczeństwa, wymusiła działania polityczne, społeczne, techniczne, w które są zaangażowani ludzie z różnych środowisk i specjalności, politycy, działacze społeczni, prawnicy, ekonomiści, przyrodnicy oraz naukowcy dziedzin ścisłych i inżynierowie.
     Początkowo działania te ograniczały się do przedsięwzięć typowo konserwatorskich, mających na celu zachowanie przyrody, polegające na odseparowaniu, uznanych za najcenniejsze, pewnych elementów przyrody od negatywnych wpływów cywilizacji. Przykładem jest tworzenie parków narodowych i innych obszarów chronionych. Kolejnym etapem było ograniczenie emitowanych do środowiska zanieczyszczeń, poprzez określenie wielkości limitów emisji w skali lokalnej, państwa, regionu, jak i całego globu. Przykładem są zapisy dotyczące wielkości emisji dwutlenku węgla do atmosfery.

Do góry


 

Strategia zrównoważonego rozwoju

   


 

Obecnie podejście do zagadnień związanych z ochroną środowiska lub zarządzania środowiskiem zawiera wszystkie wspomniane elementy i uważa się, że rozwój gospodarczy nie może być realizowany w oderwaniu od zagadnień związanych z wykorzystaniem zasobów naturalnych i ochrony środowiska. Koncepcja ta została sformułowana w postaci Strategii Zrównoważonego Rozwoju.
Najszerszą definicję zrównoważonego rozwoju podano w dokumencie "Deklaracji z Rio w sprawie Środowiska i Rozwoju", który był jednym z pięciu kluczowych dokumentów uchwalonych podczas Zgromadzenia Narodów Zjednoczonych w Rio de Janeiro, w dniach 3 - 14 czerwca 1992. W obradach Konferencji uczestniczyli reprezentanci 172 krajów, w tym 108 głów państw i rządów.

     Pozostałe dokumenty to; Agenda 21, Ramowa Konwencja w sprawie Zmian Klimatu, Konwencja o Bioróżnorodności i Deklaracja o Lasach.
Drugim najważniejszym dokumentem jest Agenda 21, który jest dokumentem programowym i przedstawia sposób ratowania planety oraz wdrażania programów zrównoważonego rozwoju. Agenda 21 - jest to rozpisanie praw i obowiązków na 40 konkretnych celów i zadań, które wiążą się z ideą zrównoważonego rozwoju.
     W dokumencie "Deklaracja z Rio w sprawie Środowiska i Rozwoju" zdefiniowano pojęcie Zrównoważonego Rozwoju. Zgodnie z podaną definicją; Zrównoważony rozwój jest rozwojem gospodarczo-społecznym, w którym równowaga ekonomiczna, społeczna i ochrony środowiska, jest osiągana w wyniku realizacji właściwie zdefiniowanych celów. Jest także rozwojem, w którym zarządzanie następuje poprzez środowisko, wówczas przestrzeganie zasad ochrony środowiska generuje zyski, a jakość życia ulega poprawie.
     Odpowiedzialnością za praktyczne przyjęcie i wdrożenie zaleceń wynikających z Konferencji z Rio de Janeiro obarczone są przede wszystkim rządy. Na rządach ciąży obowiązek zintegrowania polityki ekologicznej, gospodarczej i socjalnej. Cele te osiągane są poprzez pewne instrumenty prawne.
     W Polsce Zasada Zrównoważonego Rozwoju została podniesiona w do rangi zasady konstytucyjnej. W art. 5 Konstytucji PR zapisano, że ochronę środowiska zapewnia się, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju,
Zrównoważony rozwój rozumie się przez to taki rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych, z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych, w celu zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb poszczególnych społeczności lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń.
Często używaną definicją jest definicja pochodząca z prac agend ONZ:
"zrównoważony rozwój to taki typ rozwoju społeczno-gospodarczego, w którym następuje proces integrowania w czasie i przestrzeni działań politycznych, gospodarczych i społecznych, gwarantujący zachowanie równowagi przyrodniczej oraz trwałość podstawowych procesów przyrodniczych".
Od 1987 roku na międzynarodową polityczną arenę weszła koncepcja zrównoważonego rozwoju definiowana jako
"rozwój, który zabezpiecza potrzeby współczesnych bez ograniczania realizacji potrzeb przyszłych pokoleń". Unia Europejska kładzie silny nacisk w swoich aktach prawnych na implementowanie zagadnień ochrony środowiska do polityk i strategii zarówno gospodarczych jak i społecznych.
Po konferencji w Rio w naszym kraju wyznaczono kierunki i parytety ochrony środowiska, wśród których znalazły się;

  • Unowocześnienie prawa ekologicznego,
  • Wprowadzenie nowych i urealnienie istniejących instrumentów ekonomicznych (opłaty, kary, zwolnienie, preferencje),
  • Utworzenie nowych instytucji monitoringu środowiska,
  • Utworzenie i umocowanie prawne instytucji finansujących ochronę środowiska (fundusze Ochrony Środowiska, Bank Ochrony Środowiska i inne)

     Polska wstępując do Unii Europejskiej przyjęła na siebie zobowiązania wynikające z instrumentów prawnych jakie obowiązują na obszarze unijnym. Są nimi:

  • Dyrektywa 96/61/WE, zwana Dyrektywą IPCC z dnia 24 września 1996 r. dotycząca zintegrowanego zapobiegania zanieczyszczeniom i ich kontroli. Dyrektywa ta wprowadza obowiązek posiadania pozwolenia zintegrowanego na korzystanie ze środowiska przez podmioty gospodarcze prowadzące działalność mieszczącą się w kategoriach wymienionych w Aneksie 1 Dyrektywy. Warunki pozwolenia mają być ustalane zgodnie ze standardami BAT - Najlepszej Dostępnej Techniki (ang. Best Available Techniques) w danej kategorii działalności przemysłowej. Dyrektywa stwarza również system zintegrowanego zapobiegania i ograniczania zanieczyszczeń.
    Należy też podkreślić, że głównym priorytetem w IPPC jest realizacja strategii Czystszej Produkcji, poprzez: zapobieganie emisji do środowiska wszędzie tam, gdzie jest to technicznie możliwe i racjonalnie ekonomicznie, eliminowanie powstawania odpadów, bądź ich pełne wtórne wykorzystanie, eliminowanie technologii powodujących nadmierne zużycie energii i surowców, sukcesywna modernizacja istniejących technologii z wykorzystaniem metod przyjaznych dla środowiska, zmniejszenie ryzyka wystąpienia awarii, zastępowanie substancji niebezpiecznych substytutami mniej uciążliwymi dla środowiska, zamykanie oddziaływania w granicach zakładu, poprawa organizacji pracy, wprowadzanie Czystszych Technologii, osiąganie poziomów wyznaczonych przez Najlepsze Dostępne Techniki (ang. BAT - Best Available Techniques)
  • LIFE - finansowy instrument dla środowiska. Jest jedynym instrumentem finansowym Unii Europejskiej koncentrującym się wyłącznie na współfinansowaniu projektów w dziedzinie ochrony środowiska. Jego głównym celem jest wspieranie procesu wdrażania wspólnotowego prawa ochrony środowiska, realizacja polityki ochrony środowiska oraz identyfikacja i promocja nowych rozwiązań dla problemów dotyczących ochrony środowiska.
  • System podatków i opłat - środek służący do wdrażania zasady "dokonujący emisji - płaci"
  • Europejska Agencja Ochrony Środowiska - zawiera system zbierania i przekazywania informacji na temat stanu środowiska. Jednym z najważniejszych celów jest wspieranie znaczącej i widocznej poprawy stanu środowiska naturalnego w Europie poprzez regularne dostarczanie tematycznych, rzeczowych i wiarygodnych informacji organom decyzyjnym i społeczeństwu.
    Dnia 30 listopada 2010 r. instytucja ta opublikowała IV Raport Środowisko - stan i prognozy - SOER2010 - będący kompleksową oceną sposobu i przyczyn zmieniania się środowiska naturalnego Europy oraz podejmowanych w związku z tym działań. W jego podsumowaniu Agencja stwierdziła, że w pełni zintegrowane podejście do przekształcania Europy w ekologiczną gospodarkę efektywnie wykorzystującą zasoby może nie tylko przyczynić się do zdrowego środowiska, ale także zwiększyć dobrobyt i spójność społeczną.
  • Ekoetykieta - promowanie produktów przyjaznych środowisku
  • System EMAS - Ma na celu zachęcenie różnych organizacji (przedsiębiorstw, zakładów, instytucji) do ciągłego doskonalenia efektów działalności środowiskowej a w tym; poprawić i podnieść skuteczność systemu zarządzania środowiskowego, poszukiwaniu możliwości praktycznego ograniczenia oddziaływania na środowisko, szkoleniu personelu, w celu zwiększenia efektywności podejmowanych działań środowiskowych i innych.

Do góry


 

Zintegrowane systemy zarządzania

   


 

Wiele obowiązków wynikających z międzynarodowych uwarunkowań, jak i instrumentów prawnych obowiązujących w UE jak i w Polsce dotyczy lokalnych społeczności i przedsiębiorstw. Każdy podmiot gospodarczy musi spełniać warunki prowadzenia działalności, w tym warunki określone w prawie ochrony środowiska. Związane z nimi obowiązki są regulowane odpowiednimi aktami prawnymi i dotyczą;

  • Racjonalnego gospodarowania zasobami naturalnymi,
  • Przestrzegania wyznaczonych norm dopuszczalnego oddziaływania na środowisko,
  • Prowadzenia pomiarów wszystkich rodzajów emisji do środowiska,
  • Stosowania technologii i rozwiązań przyjaznych środowisku,
  • Zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego,
  • Uzyskiwania ocen oddziaływania inwestycji na środowisko.

     W tych warunkach, wolność gospodarcza nie ma charakteru absolutnego. Ochrona środowiska jest jedną z dziedzin, która może ograniczyć wolność gospodarczą. Może ona przybierać następujące formy;

  • Imisyjne - standardy określające jakość środowiska,
  • Emisyjne - to różnego rodzaju ograniczenia w zakresie zanieczyszczeń gazowych, ciekłych, odpadów, hałasu i promieniowania,
  • Reglamentacyjne - to konieczność uzyskiwania zezwoleń na określoną formę działalności.

Zarządzanie środowiskiem stało się częścią zintegrowanego systemu zarządzania przedsiębiorstwem. Obecnie uważa się, że zintegrowane systemy zarządzania to trzy, współdziałające ze sobą i uzupełniające się podsystemy przedsiębiorstwa, tj.:

  • zarządzania jakością,
  • zarządzania środowiskiem,
  • zarządzania bezpieczeństwem pracy.

     Dziedziny te dotychczas były postrzegane oddzielnie lecz w miarę wdrażania poszczególnych systemów zaczęto zauważać ich wzajemne przenikanie się w firmach. Dlatego powstała koncepcja zintegrowanych systemów zarządzania, która je łączy ze sobą. Jego wdrożenie umożliwia skuteczne i równoczesne zarządzanie wieloma podsystemami, poprzez ustanowienie i realizację jednolitej polityki.
     Okazało się, że zrozumienie i docenienie konieczności ochrony środowiska przez zarządy przedsiębiorstw, a także podjęcie odpowiednich działań w zakresie zarządzania i wdrażania technologii przyjaznych środowisku, prowadzi do minimalizacji strat, generuje korzyści ekonomiczne oraz poprawia wizerunek firmy w społeczeństwie. Na świecie opracowano wiele standardów dotyczących systemu zarządzania środowiskiem, zintegrowanego z ogólnym systemem zarządzania przedsiębiorstwem. Największe znaczenie mają trzy standardy, tj.:

  • Normy Systemów Środowiska BS 7750 - opracowane w Wielkiej Brytanii. Wymagania podane w tej normie umożliwiają wprowadzenie efektywnego zarządzania zarówno dla zarządzania środowiskiem, jak i sposobu przeprowadzania audytów. Zawierała ona między innymi wymóg zgodności z aktualnymi przepisami prawa oraz zobowiązanie do stałej poprawy skuteczności działania, a ponadto obowiązek podania do publicznej wiadomości zarówno polityki, jak i celów organizacji wobec środowiska.
  • Regulacja Komisji UE, EMAS - opisana wyżej,
  • Normy serii ISO 14000, dotyczące: systemu zarządzania środowiskiem, wytycznych do przeglądów ekologicznych, wytycznych do oceny działalności środowiskowej, oceny cyklu życia produktu oraz etykiet. Normy te określają pewne wymagania, które muszą być spełnione, jeżeli przedsiębiorstwo ubiega się o certyfikację uznającą, że dana firma wprowadziła system zarządzania środowiskiem zgodny z określonym standardem.

     Okazało się, że wyśmienitym narzędziem do budowy wizerunku odpowiedzialnego społecznie przedsiębiorstwa jest wdrożenie i utrzymywanie oraz ciągłe doskonalenie systemów zarządzania zgodnych z międzynarodowymi normami (ISO) oraz dobrymi praktykami zarządzania, ukierunkowanych pośrednio lub bezpośrednio na budowę odpowiedniego wizerunku. Jednym z najpopularniejszych systemów zarządzania wdrażanym przez przedsiębiorstwa działające nie tylko w Polsce, ale i w Europie i na całym świecie jest;

  • System Zarządzania Środowiskiem (EMS - Environmental Management System) zgodny z wymaganiami ISO 14001.

     Norma stanowiąca podstawę tego systemu, opracowana przez Międzynarodową Organizację ds. Normalizacji, została opublikowana w około 160 krajach przez krajowe komitety normalizacyjne (w Polsce przez PKN czyli Polski Komitet Normalizacyjny). Pomimo iż kraje te mają niekiedy niezwykle zróżnicowaną kulturę, norma, zgodnie z zasadami światowej normalizacji, posiada dokładnie tę samą treść.
     W związku z powyższym, niezależnie czy system zarządzania środowiskiem zgodny z ISO 14001 jest wdrażany w polskim, niemieckim czy chińskim przedsiębiorstwie, zastosowanie w stosunku do budowanego systemu mają dokładnie te same wymagania. Jest to całkowicie niezależne od rodzaju prowadzonej działalności czy branży, w której działa organizacja.
     Sam fakt wdrożenia, stosowania i doskonalenia systemu zarządzania, aby zaczął przynosić pożądane efekty, należy odpowiednio zobrazować oraz przedstawić Klientom, Kontrahentom oraz otoczeniu, w którym firma funkcjonuje. Najpopularniejszym i zarazem najskuteczniejszym sposobem realizacji tego celu jest uzyskanie certyfikatu środowiskowego. Certyfikat ISO 14001 jest niezależnym potwierdzeniem, że wdrożony i funkcjonujący system zarządzania jest zgodny z wymaganiami przedstawionymi w międzynarodowym standardzie ISO 14001.
     Fakt uzyskania certyfikatu potwierdzającego zgodność wdrożonego systemu zarządzania z wymaganiami normy ISO 14001 jest jednoznaczny z tym, że firma zidentyfikowała dotyczące swojej działalności oraz produkowanych wyrobów lub realizowanych usług przepisy prawa i dokłada wszelkich starań, aby realizować wynikające z nich wymagania odnoszące się do swojej działalności. W niektórych branżach (np. motoryzacyjnej) coraz częściej wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego zgodnego z ISO 14001 jest podstawą do rozpoczęcia rozmów o współpracy (Klientom nie wystarcza już posiadanie przez dostawcę certyfikatu jakości ISO 9001 lub ISO/TS 16949).

Do góry


   

Literatura
1. Roman Zarzycki - Wprowadzenie do inżynierii i ochrony środowiska (WNT 2007)
2. Strona Ministerstwa Ochrony Środowiska - http://www.mos.gov.pl/

 

 (C) 2018 Wydział Przyrodniczo-Techniczny KPSW. All Rights Reserved